ناقئللار و آتالار سؤزی

ناقئللار وِ آتالار سؤزی – حالق دؤرِدیجیلیگینینگ شاهئرانا توُپارئنئنگ بیر ژانرئ. اوُلار حالقئنگ بأش موٌنگ یئللئق تارئخئ یوُلونئنگ اؤنوٌمیدیر. حالقئنگ روحوندان گِلیپ چئقان عوموم آدامزاد غئمماتلئقلارئمئز – روحئ، اخلاق بایلئقلارئمئزدئر. گؤزباشئنئ سؤزلِییش دیلینینگ پِیدا بوُلماغئندان آلئپ غایدیان ناقئللار حالقئنگ دورموش یاغدایئنئ، دوٌنیأغارایشئنئ، دأپ-دِسسورئنئ، یاغشئلئق-یامانلئق پِلسِپه غارایشئنئ جِمله یأر. ناقئللارینگ بای حالقلارئنگ بیری-ده توٌرکمِنلِردیر. اولودان –کیچأ اؤز سؤزلِیشینده، یازیان  اِثِرینده ناقئللارئ هِم-ده آتالار سؤزوٌنی اولانمایان آدام یوُق بوُلسا گِرِک. ناقئللار کؤپ یایران ژانردئر. اوُلار آداملارئنگ دورموشئندا هِر گوٌن دییِن یالئ اولانئلیار. اوُنونگ واغتئ-سالئمئ، یِری-یوردئ یوُق. توُی-توُماشادا، یاسدا، آیاتدا، ایشده، دئنچ آلئشدا، اؤیده، ماخلاصئ ائنسان یاشایشئندا – أهلی یِرده پِیدالانئلیار. ناقئللار اؤووٌت-نِصیحات، تألیم بِریأن حالق آنگلاتماسئدئر. کأمیل نِسلی تِربییِلأپ یِتیشدیرمِکده، یاغشئ-یامانئ سایغارماقدا، آزاشانئ یوُلا سالماقدا، دورموشدا اؤز اوُرنونگئ تاپماقدا اولئ مئناسئپ اوُرنئ باردئر.

ناقئللار شو آشاقداقئ ماقصاتلاردا پِیدالانئلیار:

بیرینجیدِن، اؤووٌت-نِصیحات بِرمِک اوٌچین;

ایکینجیدِن، پیکیرینگ دوٌشنوٌکلی، تأثیرلی بوُلماغئ اوٌچین;

اوٌچوٌنجیدِن، آیدان سؤزوٌنگی تاسسئقلاماق اوٌچین;

دؤردوٌنجیدِن، یازئلیان اِثِرلِرده چِپِرچیلیک سِریشدِسی حؤکموٌنده اولانماق اوٌچین.

ناقئللار بای تِجریبه اِساسئندا، سؤزه چِپِر آداملار طاراپئندان دؤرِدیلیأر. اوُلار واغتئنگ گِچمِگی بیلِن حاص-دا کأمیللِشدیریلیأر هِم-ده بایلاشدئرئلیار. توٌرکمِنینگ فوُلکلوُر اِثِرلِری-ده اوُغوز حان دؤوروٌندِن غایدیار. “کِچأنگی ساتسانگ، غوُنگشئنگا سات، بارانگدا یِنه اؤزوٌنگ اوٌستوٌنده اوُتورارسئنگ”، “کؤنِسی بوُلمادئغئنگ، تأزه سی بوُلماز”، “اوُباداشئم – باباداشئم”، “اؤزوٌنگی سوٌیت بیل، دوُستونگئ غایماق”، “قئیامات گوٌنی غوُنگشودان” دییِن یالئ ناقئللار اوُغوزحان دؤوروٌنده دؤرأپدیر.

عالئم ا.بایمئرادوُوئنگ پیکیریچه، توٌرکمِن فوُلکلوُرئنئنگ عمِله گِلشینی دیکِلتمِکده غادئمئ اِثِر بوُلان “اوِستا” ائغتئبارلئ چِشمه دیر. “اوِستا” گیریزیلِن ناقئللارئ اؤورِنمِک هِم-ده پِیدالانماق اولئ أهمییِته اِیه بوُلار. “اوُغوزنامادا”، “غوُرقوت آتادا”، یوسوپ بالاساغونلئنئنگ “باغت گِتیریأن بیلیم”  اِثِرینده، ماحمئت کاشغارلئنئنگ “دیوانئ لوغات آت-توٌرک” کیتابئندا و بِیلِکی اِثِرلِرده ناقئللارئنگ یازوو  اِدِبییاتداقئ چِشمه لِری بار.

آتالار سؤزی بیلِن ناقئللار بیری-بیرینه مِنگزِش یالئ بوُلوپ گؤروٌنسه-ده، اوُلارئنگ آراسئندا اؤزارا تاپاووت بار. آتالار سؤزی دوٌزوٌلیشی تایئندان یؤنِکِی بوُلوپ، مانئ-ماضمون سادالئغئ، گؤز اؤنگوٌنده توتیان ماقصادئنئنگ گؤنوٌمِللیگی بوُیونچا (“ایشلِمِدیک – دیشلِمِز”، “سؤیِنیسن یئقئلماز”، “موٌنگ غایغئ بیر ایش بیتیرمِز” وِ ش.م.) تاپاووتلانیار. یؤنه وِلین آتالار سؤزوٌنینگ گؤچمه مانئدا (“یاتان اؤکوٌزه اییم یوُق”، “ایل اوُنگلاسا آتئنگئ سوُی”، “دوٌیه غارراسا، کؤشگینه اِیِرِر”، “بو گوٌنکی سِرچه دوٌینکی سِرچأ “جیک-جیک” اؤورِدِر” وِ ش.م.) اولانئلیان یِرلِرِم بار.

ناقئللارئنگ کؤپوٌسینینگ دؤرِیشی روُوایاتلار، تارئخئ واقالار (“بوز اوٌستوٌنده توُزان آراما”، “آیازحان چارئغئنگا باقاراق”، “موٌصوٌردِه شا بوُلاندان، کِنغاندا گِدا بوُل” وِ ش.م.) بیلِن باغلانئشئقلئدئر.

عالئم ا.عؤوِضوُوئنگ پیکیریچه، روُوایاتلارا اِساسلانمازدان، ناقئللارئنگ کؤکلِرینه، ساقلایان سئرلئ ماغلوماتلارئنا آرالاشماق هِم قئن. “هِمدان داش بوُلسا-دا، کأدی یاقئن” دییِن ناقئل کأدی بیلِن باغلانئشدئرئلیار. اِمما روُوایاتئ ائزارلاسانگ وِلین، حأضیرکی “کأدی” سؤزی “کأردی” شکیلینده بوُلوپ، اوُل “سوولئ یابئ” آنگلادئپدئر. ناقئلئنگ تارئخئنا دِگیشلی روُوایاتدا “کأردیدِن”، یاغنئ سوولئ یاپدان بؤکوٌپ گِچمِک حاقدا گوٌرروٌنگ گیدیأر.

روُوایاتلاردان گؤزباش آلئپ غایدیان ناقئللار باشغا-دا آز دأل. گِتیریلِن ماغلوماتلار روُویاتلار بیلِن ناقئللارئنگ آراسئندا بِرک باغلانئشئغئنگ باردئغئنئ گؤرکِزیأر.

توٌرکمِن ناقئللارئنئنگ آیراتئنلئقلارئ شو آشاقدأقئ لاردان عئباراتدئر:

1.ناقئللاردا اینچِدِن ائزارلانئلیان گوٌلکی، وأشی دِگیشمه بار:

“مئخمان بیرینجی گوٌن غئزئل، ایکینجی گوٌن کوٌموٌش، اوٌچوٌنجی گوٌن میس، دؤردوٌنجی گوٌن پیس”، “آت چاپئشئنگدان-آ گِچدیک، اِیِرینگ غاشئنا بِرک یاپئش” وِ ش.م.

2.اوُبراز دؤرِتمِکده ناقئللارئنگ تأثیرلیلیگی دویولیار:

“آرقالئ کؤپِک غورت آلار”، “ایت اوٌیرِر – کِروِن گِچِر” وِ ش.م.

3.ناقئللاردا شیوه سؤزلِری-ده گِتیریلیأر:

“آدامئنگ غوُچاغئ (اولوسئ) کؤوِک بوُلار”، “بار اوُقارام (تاباغئم)، گِل اوُقارام، بارماسانگ-گِلمِسِنگ، اوُرتا یوُلدا سئن(دؤووٌل) اوُقارام” وِ ش.م.

توٌرکمِن حالقئ سالداملئ هِم ماضمونا بای ناقئللارئنا یوُقارئ باحا بِریأر. غئسغا سؤزده گینگ مانئ آنگلاتماق، ییتیلیک، تأثیرلیلیک، چونگنگور اوُی-پیکیرلِر، عاقئل-پایخاس، میللیلیک ناقئللارا ماخصوصدئر. شوُنونگ اوٌچینم آتا-بابالارئمئزئنگ دؤرِدِن ناقئللارئنا سالغئلانماق دِسسور بوُلوپ غالئپدئر. بِیلِکی حالقلار هِم ناقئللارئنا اولئ سارپا غوُییارلار.

ناقئللار دورموش بیلِن باغلانئشئقلئ بوُلوپ، آدامزاد تِجریبه سینینگ، عاصئرلار دوُوامئندا عِمله گِلِن سئنچئلئغئنئنگ، ائنسان آراغاتناشئغئنئنگ، زأحمِت چِکمِکدِه یوٌزه چئقان اوُی-پیکیرینینگ غئسغاچا جِمیدیر. اوُلار حأصییِتی بوُیونچا آصیل مانئدا، گؤچمه مانئدا هِم-ده کؤپ مانئدا اولانئلیان توُپارلارا بؤلوٌنیأر. ناقئللار اؤز شکیلینی کأنبیر اوٌیتگِتمِیأن، اینگ دورنوکلئ گؤرنوٌشی ساقلاپ گِلیأن حالق دؤرِدیجیلیک اِثِرلِریدیر. اوُلارئنگ کأبیری بوُلایماسا، یوردومئزئنگ أهلی یِرینده حأضیرکی گوٌنلِردِه شوُل بیر گؤرنوٌشده، مانئ-ماضموندا اولانئلیار. ناقئللارئنگ تِماسئ بای هِم-ده کؤپ طاراپلئدئر. دورموشئنگ هایسئ بیر اوغرونا ناظار آیلاساق، اوُل بارادا بیرگیدِن ناقئللارئ تاپماق بوُلیار. آداملارا ماخصوص بوُلان یاغشئ-یامان أهلی غئلئق-حأصییِتلِر ناقئللاردا بِیانئنئ تاپیار. عایال-غئزلارا دِگیشلی کأن ناقئللار دؤرِدیلیپدیر. شوُلاردا عایال-غئزلارئ توٌرکمِن دورموشئنا لایئق تِربیِلِمِک، اِدِپ-اِکراملئ، گؤروٌم-گؤرِلدِلی، اِلی هوٌنأرلی اِدیپ یِتیشدیرمِک مِثله سی گوُزه گِلیار:

اِنه حاقئنداقئ ناقئللار: ” اِنه سینی گؤر-ده، غئزئنئ آل، غئراسئنئ گؤر-ده بیزینی”، “غئز اِنِدِن گؤرِلدِه آلماسا، اؤووٌت آلماز”، “اِنِدِن نِصیحات آلان غئز کِیوانئ بوُلار” وِ ش.م.

گِلینلیک گؤزلِنِندأکی ناقئللار: ”اِنه سیزی گِلین اِدینمه، آتاسئزئ گییِو”، “غئزئنئ اؤوِندِن غاچ، یِنگنگه سی اؤوِنی آلئپ غاچ” وِ ش.م.

یِنگنگه بیلِن بالدئزئنگ غاتناشئغئ حاقئنداقئ ناقئللار: ”گِلِنه بالدئز، گیدِنه یِنگنگه” وِ ش.م.

گِلین – غئز حاقئنداقئ ناقئللار: ”گؤله دوٌشدوٌم، یوُلا دوٌشدوٌم”، “غئز غاپئسئ شا غاپئسئ، موٌنگی گِلِر، بیری آلار”، “گِلنینگ آیاغئ، چوُپانئنگ تایاغئ”، “گِلنی گِلین اِدیأن دوٌشن یِری” وِ ش.م.

گِلین-غایئن غاتناشئغئ حاقئنداقئ ناقئللار: ”غایئن-گِلین غاپاقلئ غازان”، “غایئن آتام غانارئم، دوُلوپ دورار دولومدا، غایئ اِنِم غازانئم گِتیریپ غوُیار یانئمدا”، “گِلینده دیل یوُق، غایئندا ائنساپ” وِ ش.م.

ناقئللارئنگ تِماسئ  اِساسان شو آشاقداقئلاردان عئبارات:

زأحمِت حاقئنداقئ ناقئللار: ”ایشلِمِدیک-دیشلِمِز”، “توُموس دِپِسی غاینامادئغئنگ، غئش غازانئ غایناماز”، “غالان  ایشه غار یاغار”، “یالتانان یال تاپماز” وِ ش.م.

ِکِرانچئلئق، دآی خانچئلئق حاقئنداقئ ناقئللار: ”اک نِر چؤکمِسِ، بوُز مایا غایماز”، “کین ِکسِنگ بوغدای ِک، مال باکسانگ غوُیون باک” وِ ش.م.

 

چاروادارچئلئق بیلِن باغلانئشئقلئ ناقئللار: ”مالئم-جانئم”، “غوُیونلئ بای – غوُیئ بای”، “دوٌیِلی بای – دوٌنیألی بای” وِ ش.م.

بِدِو باراداقئ ناقئللار: ”أر غاناتئ – آت”، “آتئم بار، نه غامئم بار”، “ارتیر تور – آتانگئ گؤر، آتانگدان سوُنگ – آتئنگئ” وِ ش.م.

واطان، ایل-گوٌن باراداقئ ناقئللار: ”ایلیم-گوٌنوٌم بوُلماسا، آیئم-گوٌنوٌم دوُغماسئن”، “یارئندان آیرئلان یِدی یئل آغلار، یوردوندان آیرئلان اؤلینچأ” وِ ش.م.

حالقا حئذمات  اِتمِک، اولئنئ-کیچینی حوُرماتلاماق حاقئنداقئ ناقئللار: ”دِک گِزِن-دوُق گِزِر”، “یاتان یئلانئنگ غویروغئنئ باسما” وِ ش.م.

دوُست-یار، یوُلداشلئغا دِگیشلی ناقئللار: ”حاساپلئ دوُست اوزاق گیدِر”، “دوُست-دوُست، ماملا راست” وِ ش.م.

آدامکأرچیلیک مِرتِبه سی حاقئنداقئ ناقئللار: ”ییگیت سؤزی بیر گِرِک”، “یاغشئ ییگیت ایل آیبئن آچماز”، “گؤونی آچئغئنگ – یوُلئ آچئق”، “عاقئللئ اؤورِنِر، آقماق اؤورِدِر” وِ ش.م.

ماشغالا دِگیشلی ناقئللار: ”هِر کیمینگکی اؤزوٌنه، آی گؤروٌنِر گؤزوٌنه”، “یوٌپِگی ساقلاپ بیلمِز یوٌنگ اِدِر، عایالئ ساقلاپ بیلمِز گوٌنگ اِدِر” وِ ش.م

آتا-اِنه، چاغا حاقئنداقئ ناقئللار: ”آتا-اِنأنینگ باهاسئ بوُلماز، کوٌموٌش-غئزئلئنگ کؤنِسی”، “بیریم بار – موٌنگوٌم بار”، “بال سوٌیجی، بالدان بالا سوٌیجی” وِ ش.م.

یِرلیکلی سؤزلِمِک، دوُغرئ سؤز حاقئنداقئ ناقئللار: ”بی سِرِساپ گِپلِسِنگ، دیلدیر باشئنگ بِلاسئ”، “دیل بِلا-دیش غالا” وِ ش.م.

عئلئم-بیلیم، غوُنگشئ-غوُلام حاقئنداقئ ناقئللار: ”بیر اوُقانا بار، بیر-ده دوُقانا”، “هوٌنأرلی ییگیت، میوه لی آغاچ”، “اوُدئ غوُرجاسانگ – اؤچِر، غوُنگشئنئ غوُزغاسانگ – گؤچِر” وِ ش.م.

مئخمان پارازلئق حاقئنداقئ ناقئللار: ”گِلِن – دؤولِت”، “مئخمان آتانگدان اولئ” وِ ش.م.

بولاردان باشغا-دا، دوُستلوق-آغزئ بیرلیک، اخلاقلئ، حالال یاشاماق، سؤیمِک، سؤیوٌلمِک، حوٌشگأرلیک یالئ مِسِله لِره باغئشلانئلئپ هِم ناقئللار دؤرِدیلیپدیر. ناقئللارئنگ دیلی چِپِر، سادا هِم دوٌشنوٌکلی. اوُلار چونگ مانئلئ وِ یِنگیل گؤرنوٌشده دؤرِدیلیأر. حالق ایچینده کؤپ اولانئلیانئ بیر یا ایکی سِطیرلی ناقئللاردئر. ایکی سِطیرلی ناقئللار اؤزارا قاپئیالاشیار. غوُشغئ دوٌزوٌلیش قاداسئنا بوُیون اِگیأر. هِر سِطیرینده هِم آیدئنگ پیکیر بار. ایکی سِطیرلی ناقئلدا حابارئنگ حئذماتئندا (روُلوندا) گِلیأن سؤز بیرمِنگزِش سؤزدِن بوُلوپ، سوُنگقئ سِطیرینگ حابارئ دوٌشوٌریلیپ آیدئلیار:

اوُدونئ یئغان بیلِر، مالئ ساغان.

اوٌچ – دؤرت، اوُندان هِم کؤپ سِطیرلی ناقئللار-دا بار. اوٌچ بوُغوندان اوُن آلتئ بوُغونا چِنلی ناقئللارا دوش گِلمِک بوُلیار. اوُلارئنگ کأبیرینده سِطیرلِرینگ بوُغون سانئ دِنگ گِلمِیأر. شیله  یاغدایدا بیر چِکیملیسی سوُزولئپ، بِیلِکیسی غئسغا آیدئلیار. چِکیملی وِ چِکیمسیز سِسلِر سازلاشئپ گِلیأر.

ناقئللاردا چِپِر  اِدِبییاتا ماخصوص بوُلان سِریشدِلِردِن – اولالتما، مِنگزِتمه، دِنگِشدیرمه، یانگسئلاما یالئ چِپِرچیلیک سِریشدِلِری اولانئلیار. اوُلار ناقئللارئنگ مانئلارئنئنگ دوٌشنوٌکلی، تأثیرلی بوُلماغئنا گِتیریأر.

یورت غاراشسئز بوُلانسوُنگ، توٌرکمِن ناقئللارئنئنگ  اولانئلئشئ آرتدئ، اؤروٌسی گینگِلدی. ائراقدا، ایراندا، استاوروُپوُل اوٌلکِسینده یاشایان توٌرکمِنلِرینگ ناقئللارئ اؤورِنیلیپ باشلاندئ. بو بوُلسا توٌرکمِن دیلینینگ، ناقئللارئنگ بایلاشماغئنا یاردام بِریأر. حأضیرکی واغتدا حوُرماتلئ پرِزیدِنتیمیزینگ چأکسیز ائخلاصئ بیلِن چاپدان چئقان “پایخاس چِشمه سی” کیتابئ هِر بیر توٌرکمِن رایاتئنئنگ یان کیتابئنا اؤوروٌلدی.